گياهان انگل گلدار (Parasitic higher plantes)بيش از 2500 گونه ، گياهان انگل گلدار كه پارازيت انواع نباتات مي باشند تا حال شناخته شده است .اين گياهان انگل از رده گياهان دانه دار هستند وگل و بذر همانند ساير گياهان دارند اما قادر به تهيه مواد غذائي و انرژي مورد نياز خود بطور مستقل نمي باشند. گياهان انگل گلدار در چند رده مستقل گياهي قرار دارند.
طبقه بندي انگلهاي گلدار مهم ايران
1-انگل هاي گلدار،پارازيت ريشه و اندامهاي زير زميني
الف) تمام انگلي : مانندگل جاليز (Broom rape) از تيرة Orobanchaceae
ب) نيمه انگلي : مانند علف جادوگر (Witch weed) از تيرة Scrophulariaceae
2-انگلهاي گلدار،پارازيت ساقه و اندامهاي هوائي
الف) تمام انگلي : مانند سس(Dodder) Cuscura spp از تيرة Cuscutaceae
ب ) نيمه انگلي : دارواش(Misdetoes) از تيرة Viscaceae (يا(Loranthaceaeكه داراي جنسهاي زير ميباشد:
دارواش حقيقي اروپائي V iscum sp، دارواش حقيقي آمريكائي (پهن برگان) Phoradendron sp ، دارواش كوتوله (سوزني برگان) Arceuthohium sp .
مكانيسم بيماريزائي بسياري از گياهان انگل گلدارهنوز دقيقاً معلوم نشده است.اما ترشح برخي از آنزيمهاي هيدروليز كننده نشاسته و دخالت برخي مواد شيميائي مانند هورمون هاي كنترل كننده رشد توسط برخي ازانگلها مانند سس ، براي توليد بيماري در ميزبان شناخته شده است.
درميان انگل هاي گلدار گياهي در ايران، سس داراي اهميت بيشتري مي باشد و علاوه بر تغذيه از ميزبان،قادر است به عنوان پلي بين گياهان سالم و گياهان آلوده به بيماري ويروسي، در انتقال بيماري نيز دخالت كند.
سس (Dodder)
گياه سس ،انگل اجباري گياهان،كه فاقد ريشه، برگ و كلروفيل بوده و به استثناء غلاف به تمام قسمتهاي هوائي اغلب گياهان اعم از علفي و خشبي حمله ميكند. گياه انگل سس اصولاً خود را از بين نميبرد و گزارشي هم از ترشح فيتوكسين (Phytoxin) مانند آنچه كه توسط دارواش (Viscum albu) ايجاد ميشود، منتشر نشده است. ولي سس نيز مانند ساير گياهان انگل گلدار با تغذيه از ميزبان باعث زردي و كم رشدي ميزبان ميگردد.
سس داراي گونه هاي زيادي مي باشدكه بيش از 160 گونه سس تاحال در دنيا شناخته شده است . دامنه ميزباني سس بسيار وسيع و اغلب گونههاي آن ،پارازيت اجباري گياهان يكساله مي باشند وبا بذر زمستانگذراني مي كنند، ولي گاهي توسط قطعاتي از ساقه ، و يا حتي ممكن است توسط مكينه (Haustorium) در داخل گياه ميزبان باقي بماند و از سالي به سال ديگرزمستانگذراني كند ودر سال جديد،ساقه جديد ايجاد و دامنه آلودگي را روي همان ميزبان يا ميزبانهاي مجاور گسترش دهد. گلهاي سس كوچك ، سفيد رنگ و بصورت خوشههائي متورم هستند ودر داخل هريك از اين خوشه ها تا 300 بذر هم توليد ميشود.
بذر سس در شرايط مناسب جوانه زده وتوليد ساقه هاي پيچيدة نخي شكل زرد رنگ ، قرمز روشن و گاهي سقيد رنگ ميكند كه در روي ساقه ، لكه هائي بصورت برجستگي ديده ميشوند كه اگر اين برجستگي ها با بافت ميزبان تماس نگيرند، بصورت آزاد باقي ميمانند وبعد از مدتي از بين مي روند، ولي اگر با بافت ميزبان تماس حاصل پيدا كنند، با ترشح آنزيمهايي، كوتيكول و اپيدرم ميزبان را حل كرده وبه داخل آن نفوذ ميكند .وباتوليد مكينه موادمورد نياز خود را از ميزبان جذب مي كند.
پيشگيري وكنترل
1-دوبا ر سمپاشي با علف كش گليفوزيت(Round up) و هر بار به ميزان 225 گرم مادة مؤثر در هكتار پس از اتصال سس به يونجه و قبل از گلدهي سس در شرائط ايران مؤثر بوده است.
1- ضد عفوني خاك يكماه قبل از كاشت گياه با واپام يا متيل برومايد
2- امكان مبارزه بيولوژيكي با سس نيز همراه ساير روشهاي كنترل موثر مي باشد.
گل جاليز (Broomrape)
گل جاليز، انگل گلدار اجباري، روي ريشه گياهاني مانند گوجه فرنگي، انواع جاليز، كلم ،توتون وحتي بعضي درختان ميوه زندگي ميكند.و مواد غذائي مورد نياز خودرا از آنها تأمين مي كند. گياهان مورد حمله گل جاليز،معمولاً زرد و كوتوله بوده و رشد شان كم مي شود وتوليد محصول آنها بشدت كاهش مي يابد. ساقههاي گل جاليز گوشتي و سفيدر نگ است و برگها فلس مانند دارندو گلها بطور منفرد روي محور اصلي ساقه تشكيل ميشود. كپسولها شامل چند صد عدد بذر ميباشند . بذر گل جاليز تا 13 سال هم قوه ناميه خود را حفظ ميكند ودر شرائط مساعد ، فقط در حضور ترشحات ريشه گياه ميزبان ميتواندجوانه بزند سپس با ريشه گياهان ميزبان تماس پيدا ميكندومواد مورد نياز خودرا از آن جذب مي كند. گل جاليز بطور كپه اي در كنار طوقه ميزبان ميرويد.در ايران دو گونه 1- Orobanch aegyptiacaeكه داراي گلهاي بنفش وچند شاخه ومعتدل دوست است.و 2- Orobanch cernua كه داراي گل هاي سفيدرنگ وتك شاخه وگرمادوست است، وجود دارد.
مبارزه با گل جاليز
1-غرقاب 3-1 هفته باعث كاهش جوانه زني بذر گل جاليزمي شود.
2-به علت داشتن قوه ناميه بالاي بذور گل جاليز، امكان آيش و تناوب در مبارزه با آن چندان وجود ندارد. كاشت گياهان تله مانند سورگوم كه ترشحات ريشه آن باعث تحريك جوانه زني بذر گل جاليز ميشود نيز مؤثر است، ولي چون گياه تله ميزبان گل جاليز نيست، انگل قبل از گلدهي از بين ميرود.
3- مبارزه بيولوژيكي با گل جاليز توسط قارچ Fusarium solani كه بصورت پودر تهيه كردهاند و پس از حل آن در آب ، به مقدار 5/0 گرم براي هر چاهك كشت نشاء توتون مؤثر بوده است.
4-ضد عفوني خاك بامتيل برومايد بصورت تدخين خاك به ميزان 50 گرم در متر مربع در خياركاريها باعث نابودي بذر گل جاليز و نماتدها و عوامل بوته ميري جاليز شده است.